پدافند غیرعامل چیست و چه نقشی در تابآوری زیرساختی دارد؟
پدافند غیرعامل به معنای «مجموعه اقداماتی است که بدون استفاده از سلاحهای نظامی» انجام میشود تا بتوانیم در شرایط بحران یا تهدید، آسیب پذیری مردم، زیرساختها و تأسیسات را کاهش دهیم.
تابآوری زیرساختها (Infrastructure Resilience) به توانایی سیستمها و شبکههای فیزیکی – مانند حملونقل، انرژی، آب، ارتباطات و ساختمانها – برای مقاومت، سازگاری و بازیابی سریع در برابر اختلالات ناشی از حوادث طبیعی، سوانح، حملات سایبری یا سایر شوکها و فشارها گفته میشود.
این اقدامات میتواند شامل اقدامات فنی، مدیریتی، فرهنگی، آموزشی، مهندسی و زیرساختی باشد. هدف این است که وقتی شرایط نرمال زندگی دچار اختلال میشود — مثل بحران طبیعی، حادثه صنعتی، یا تهدید امنیتی — جامعه و زیرساختها بتوانند مقاومت کنند، بازیابی شوند و عملکردشان را حفظ کنند.
به گزارش میگنا در واقع، پدافند غیرعامل یک نوع «دفاع» است؛ اما نه به معنای سنتیاش که به سلاح و نیروهای نظامی وابسته باشد، بلکه به معنای تقویت کشور، شهر، جامعه و زیرساختها به گونهای که ناتوان نشده و سریع بازیابی شوند.
لزوم تابآوری زیرساختی
وقتی از زیرساخت صحبت میکنیم، منظور مواردی مثل برق، آب، گاز، ارتباطات، شبکه حملونقل، ساختمانها، مراکز درمانی، مراکز اطلاعاتی و دیگر امکانات حیاتی است. اینها ستونهای زندگی شهری و ملی هستند. اگر یکی از اینها دچار اختلال شود، کل زنجیره خدماتدهی مختل شده و تبعات اجتماعی، اقتصادی و امنیتی به دنبال دارد.
تابآوری زیرساختی یعنی این که زیرساختها بتوانند در مواجهه با تهدیدات یا حوادث شدید – چه طبیعی (مانند زلزله، سیل، طوفان) و چه انسانی (مثل خرابکاری، حمله سایبری، انفجار) – آسیب پذیری کمتری داشته باشند، حداقل هزینه را ببینند، سریعتر به حالت عادی برگردند و برای آینده نیز آماده باشند.
این آماده بودن نیاز به پیشبینی، مقاومسازی، پخش منابع و تجهیزات، داشتن طرحهای جایگزین و شبکههای پشتیبان دارد. یکی از اصولی که در پدافند غیرعامل مطرح شده است، «مکانیابی، استتار، اختفاء، پوشش، فریب، پراکندگی، جابهجایی، استحکامات، اعلام خبر» است.
برای مثال، ساختمان بیمارستانی که در منطقه زلزلهخیز قرار دارد و براساس اصول مهندسی مقاومسازی شده است، یا شبکه برق که دارای خطوط پشتیبان است و امکان اتصال به ژنراتورهای اضطراری دارد، نمونههایی از تابآوری زیرساختیاند. یا در حوزه ارتباطات، داشتن مراکز داده و سرورها که در نقاط مختلف پخش شدهاند و از قطع کامل شبکه جلوگیری میکنند.
تابآوری زیرساختی نیازی فراتر از صرفا مقاومسازی فیزیکی دارد: فرهنگ نگهداری، مدیریت بحران، آمادگی کارکنان، داشتن برنامههای پشتیبانی، شبیهسازی بحران، و مشارکت جامعه هم در آن نقش دارند. یعنی زیرساختی که تابآوری ندارد، ممکن است در برابر تهدیدات از بیرون آسیب ببیند یا حتی خودِ تهدید تبدیل شود به عامل گسترش آسیب.
پیوند تابآوری زیرساختی و پایداری اجتماعی
پایداری اجتماعی یعنی جامعه بتواند حتی تحت فشارها، بحرانها یا شرایط بحرانی، آرامش خود را حفظ کند، قادر باشد به نیازهای اساسیاش پاسخ دهد، هویت و پویایی خود را از دست ندهد و بازگشت به وضعیت عادی برایش ممکن باشد. تابآوری زیرساختی نقطهای است که مستقیم بر این پایداری تأثیر میگذارد.
اگر زیرساختها آسیبپذیر باشند، یکی دو حادثه میتواند به گسست اجتماعی بیانجامد: مردم دسترسی به خدمات حیاتی نداشته باشند، ارتباطات قطع شود، تامین مواد اولیه سخت شود، امنیت روانی کاهش یابد. همه اینها میتواند اعتماد اجتماعی را تضعیف کند، شکافهای اجتماعی را عمیقتر کند، و حتی نظم عمومی را به خطر اندازد.
از سوی دیگر، وقتی زیرساختها مقاوم باشند، خدمات حیاتی ادامه پیدا میکند، مردم احساس امنیت میکنند، جامعه کمتر دچار اضطراب و سردرگمی میشود، شبکههای اجتماعی – خانوادگی، محلی، رسمی – میتوانند نقششان را ایفا کنند، و در مجموع «پایداری اجتماعی» حفظ میشود. بنابراین، تابآوری زیرساختی نه تنها به مسئله مهندسی و فنی مربوط است، بلکه به مسئله اجتماعی، روانی، مدیریتی و فرهنگی هم گره خورده است.
به عبارت دیگر، وقتی زیرساخت قابل اعتماد است، جامعه در برابر شوکها مقاومتر میشود، مردم راحتتر مقابله میکنند، به سرعت برگشت مینمایند و روند خدماتدهی و زندگی عمومی دچار اختلال کمتری میشود. این همان پیوند میان تابآوری زیرساختی و پایداری اجتماعی است.
مراحل و مؤلفههای کلیدی برای دستیابی به تابآوری و پایداری
برای شکل دادن به یک ساختار تابآور و جامعهای پایدار، لازم است چند مؤلفه مهم را در نظر بگیریم:
۱. شناسایی تهدیدات و آسیبپذیریها
نخستین قدم، شناخت دقیق تهدیدات ممکن – طبیعی، انسانی، تکنولوژیکی – و آسیبپذیریهای موجود در زیرساختها و جامعه است. این یعنی بدانیم کجاها ضعف داریم، کدام تاسیسات حیاتی هستند، کدام منطقه بیشتر در معرض خطر است، کدام گروه اجتماعی آسیبپذیرتر است. این کار کمک میکند تا اولویتها را تعیین کنیم.
۲. برنامهریزی و طراحی مناسب
پس از شناسایی، باید برنامهای طراحی کنیم که شامل کاهش آسیب، مقاومسازی، جایگزینی، پخش منابع، و طرحهای اضطراری باشد. طراحی باید در سطح زیرساخت و در سطح اجتماعی باشد؛ برای زیرساخت، یعنی مهندسی مقاوم، خطوط پشتیبان، سیستمهای اعلام و هشدار، سیستمهای پشتیبان انرژی، ارتباطات جایگزین. برای جامعه، یعنی آموزش، فرهنگسازی، مشارکت عمومی، سازوکارهای محلی، تعریف نقشها در بحران.
۳. اجرا و سرمایهگذاری
هیچ برنامه خوبی بدون منابع کافی، اجرا نمیشود. لازم است سرمایهگذاری جانی، مالی، فناوری و انسانی صورت پذیرد. همچنین نگاه کوتاهمدت کافی نیست؛ باید نگاه بلندمدت به نگهداری، بازبینی، بهروزرسانی و تمرین منظم داشته باشیم.
۴. آمادگی، تمرین و بازبینی
زیرساخت تابآور یعنی اینکه در عمل هنگام بحران تاب آورد، نه فقط در طراحی. برای این منظور لازم است تمرینهای عملی، شبیهسازی بحران، مانورهای محلی و منطقهای اجرا شود. همچنین باید فرآیندها و نتایج بازبینی شوند، نقاط ضعف نمایان شوند و بهبود یابند. این باعث میشود تابآوری تقویت شود و جامعه بیشتر آماده شود.
۵. مشارکت عمومی و فرهنگ پدافند
بدون مشارکت مردم و بدون درک عمومی از ضرورت پدافند غیرعامل، هر ساختاری به تنهایی شکننده خواهد بود. مردم باید بدانند چه کاری باید در بحران انجام دهند، چگونه در شبکههای محلی سازماندهی شوند، چه طرز تفکری داشته باشند. فرهنگ هشدار، گزارش، همکاری، تابآوری فردی و خانوادگی، همگی بخشی از پایداری اجتماعی هستند.
۶. نگهداری و پشتیبانی مداوم
تابآوری و پایداری یک بار برای همیشه به دست نمیآید؛ باید نگهداری شود. زیرساختها باید سرویس شوند، فناوریها باید بهروز شوند، نیروهای انسانی باید آموزش ببینند، مقررات باید بهروزرسانی شوند، تهدیدات جدید باید مدنظر قرار گیرند. این فرآیند پیوسته است.
چالشها و موانع
در مسیر تحقق تابآوری زیرساختی و پایداری اجتماعی، با چالشهایی مواجهیم:
* هزینههای مالی بالا: مقاومسازی زیرساختها، تأمین سیستمهای پشتیبان و پخش منابع هزینهبر است.
* کمبود آگاهی عمومی: اگر مردم و مدیران به اهمیت پدافند غیرعامل توجه نداشته باشند، برنامهها نیمهکاره میمانند.
* ضعف هماهنگی بین دستگاهها: زیرساختها معمولاً در دست دستگاههای مختلف هستند و نیاز به هماهنگی میان سازمانی است.
* تهدیدات جدید و متغیر: فناوریهای نو، جنگ سایبری، تروریسم، بحرانهای آب و هوا؛ اینها فضای تهدیدات را گستردهتر کردهاند.
* نگاه کوتاهمدت مدیریتی: بسیاری از تصمیمگیرندگان به دنبال بهره فوری هستند نه تابآوری بلندمدت.
* بعد اجتماعی-فرهنگی: مقاومت و تابآوری اجتماعی تنها مهارت فنی نیست، بلکه به اعتماد، همبستگی، مشارکت اجتماعی و فرهنگ نیاز دارد.
راهکارها برای ارتقای تابآوری و پایداری
برای اینکه بتوانیم به طور عملی وضعیت را بهبود ببخشیم، چند راهکار مهم پیشنهاد میشود:
* تدوین سیاستهای ملی و محلی در حوزه پدافند غیرعامل که تابآوری زیرساختها در آنها هدف باشد.
* انجام ارزیابی آسیبپذیری زیرساختها بهصورت منظم و بهکارگیری نتایج در بودجهریزی و برنامهریزی.
* تخصیص بودجه مشخص برای مقاومسازی تأسیسات حیاتی، خطوط شبکه، مراکز حیاتی، مراکز حفاظت از دادهها.
* طراحی نظام هشدار و اطلاعرسانی عمومی، آموزش شهروندان، برگزاری مانورها و تمرینات بحران در سطوح محلی.
* تقویت همکاری بین سازمانی؛ نهادهای زیربط، دستگاههای امدادی، شهرداریها، بخش خصوصی، جامعه مدنی همه باید درگیر شوند.
* بهرهگیری از فنّاوریهای نو برای پایش زیرساختها، استفاده از شبکههای پشتیبان، ذخیرهسازی انرژی، ارتباطات جایگزین، میزبانی سرور متعدد.
* ایجاد فرهنگ مشارکت در مردم؛ آموزش خانوادگی، محلی و مدارس باید بخشی از کار باشد تا جامعه بتواند در مواجهه با بحران واکنش مناسب نشان دهد.
* تحلیل پساکرونا، بلایای طبیعی یا بحرانهای دیگر نشان داده است که جوامعی که از قبل تابآوری داشتند، سریعتر به حالت عادی برگشتهاند و آسیب کمتری دیدهاند.
* تمرکز بر عدالت و برابری در زیرساخت؛ چون آسیبپذیری بیشتر در میان گروههای ضعیفتر اجتماعی وجود دارد، تأمین تابآوری باید با نگاه عدالتآمیز باشد.
* بهبود فرآیند بازسازی پس از بحران با رویکرد «بهتر بازسازی کنیم نه فقط سریعتر». یعنی بازسازی که تابآوری را ارتقا دهد و زیرساختها را مقاومتر کند.
دکتر علیرضا صارمی نویسنده خانه تاب آوری بر این باور است در دنیای امروز، که تهدیدها متنوعتر و پیچیدهتر شدهاند — از بلایای طبیعی تا تهدیدات سایبری و انسانی — داشتن ساختارهای مقاوم و جوامع تابآور دیگر یک گزینه نیست، بلکه ضرورت است. پدافند غیرعامل به عنوان چارچوبی برای کاهش آسیبپذیری و افزایش پایداری عمل میکند. تابآوری زیرساختی پایه این مقاومت است و وقتی زیرساختها تابآور باشند، پایداری اجتماعی امکانپذیر میشود. به عبارت سادهتر، اگر شهرها، روستاها، مراکز اقتصادی و اجتماعی ما نتوانند در برابر شوکها مقاومت کنند، نظم اجتماعی و زندگی روزمره ما به سرعت مختل خواهد شد.
اما اگر تلاش کنیم؛ از شناسایی تهدیدات شروع کنیم، برنامهریزی مناسب داشته باشیم، مردم را آموزش دهیم، منابع پشتیبان فراهم کنیم، و فرهنگ تابآوری شکل دهیم، آن گاه میتوانیم جامعهای بسازیم که در برابر حوادث، آسیبپذیری کمتری دارد، سریعتر بازیابی میشود و زندگی اجتماعی آن کمتر دچار وقفه خواهد شد.
این یادآوری مهم است که تابآوری و پایداری تنها به مهندسی و فناوری محدود نیستند؛ بلکه به مدیریت، همکاری، اعتماد اجتماعی، مشارکت مردم، و اخلاق شهروندی هم بستگی دارد. بنابراین، هر فرد، خانواده، سازمان و جامعهای میتواند بخشی از این روند باشد. با توجه به اهمیت موضوع، پیشنهاد میشود سازمانها و نهادهای مسئول، موضوع پدافند غیرعامل را جدی بگیرند و سیاستها و برنامههای منسجم برای تابآوری زیرساختی و پایداری اجتماعی تدوین نمایند.
